{"id":3265,"date":"2025-05-02T08:48:39","date_gmt":"2025-05-02T06:48:39","guid":{"rendered":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/?p=3265"},"modified":"2026-05-02T21:09:36","modified_gmt":"2026-05-02T19:09:36","slug":"krypton-pod-presja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/?p=3265","title":{"rendered":"Kryp\u00adton pod presj\u0105\u2026"},"content":{"rendered":"\n

Na pierw\u00adszy rzut oka kryp\u00adton nale\u00ad\u017cy do tych pier\u00adwiast\u00adk\u00f3w, kt\u00f3\u00adre wyda\u00adj\u0105 si\u0119 che\u00admicz\u00adnie \u201enud\u00adne\u201d. Jako gaz szla\u00adchet\u00adny, przez dzie\u00adsi\u0119\u00adcio\u00adle\u00adcia ucho\u00addzi\u0142 za prak\u00adtycz\u00adnie ca\u0142\u00adko\u00adwi\u00adcie obo\u00adj\u0119t\u00adny \u2014 atom, kt\u00f3\u00adry nie reagu\u00adje, nie two\u00adrzy zwi\u0105z\u00adk\u00f3w i po pro\u00adstu \u201ejest\u201d. Tak uczo\u00adno w szko\u00ad\u0142ach jesz\u00adcze w dru\u00adgiej po\u0142o\u00adwie XX wie\u00adku. Dopie\u00adro roz\u00adw\u00f3j che\u00admii kwan\u00adto\u00adwej oraz spek\u00adtro\u00adsko\u00adpii wyso\u00adkich ener\u00adgii zacz\u0105\u0142 pod\u00adwa\u00ad\u017ca\u0107 t\u0119 wizj\u0119, poka\u00adzu\u00adj\u0105c, \u017ce nawet naj\u00adbar\u00addziej nie\u00adch\u0119t\u00adne reak\u00adcji pier\u00adwiast\u00adki mog\u0105 w odpo\u00adwied\u00adnich warun\u00adkach wej\u015b\u0107 w zaska\u00adku\u00adj\u0105\u00adce inte\u00adrak\u00adcje. W tym kon\u00adtek\u00ad\u015bcie pra\u00adce Patry\u00adka Zale\u00adskie\u00adgo-Ejgier\u00adda nad tlen\u00adka\u00admi kryp\u00adto\u00adnu wpi\u00adsu\u00adj\u0105 si\u0119 w fascy\u00adnu\u00adj\u0105\u00adcy nurt bada\u0144 prze\u00adsu\u00adwa\u00adj\u0105\u00adcych gra\u00adni\u00adce tego, co uzna\u00adje\u00admy za mo\u017c\u00adli\u00adwe w chemii.<\/p>\n\n\n\n

Histo\u00adria bada\u0144 nad reak\u00adtyw\u00adno\u00ad\u015bci\u0105 gaz\u00f3w szla\u00adchet\u00adnych zacz\u0119\u00ad\u0142a si\u0119 na dobre w latach 60., kie\u00addy uda\u00ad\u0142o si\u0119 po raz pierw\u00adszy otrzy\u00adma\u0107 zwi\u0105z\u00adki kse\u00adno\u00adnu. By\u0142 to moment prze\u00ad\u0142o\u00admo\u00adwy \u2014 oka\u00adza\u00ad\u0142o si\u0119, \u017ce \u201eche\u00admicz\u00adna obo\u00adj\u0119t\u00adno\u015b\u0107\u201d nie jest abso\u00adlut\u00adna, lecz zale\u00ad\u017cy od warun\u00adk\u00f3w. Kryp\u00adton, l\u017cej\u00adszy i mniej podat\u00adny na pola\u00adry\u00adza\u00adcj\u0119 ni\u017c kse\u00adnon, d\u0142u\u00adgo pozo\u00adsta\u00adwa\u0142 jed\u00adnak poza zasi\u0119\u00adgiem chemik\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Dopie\u00adro roz\u00adw\u00f3j metod obli\u00adcze\u00adnio\u00adwych pozwo\u00adli\u0142 zaj\u00adrze\u0107 tam, gdzie eks\u00adpe\u00adry\u00adment by\u0142 jesz\u00adcze trud\u00adny lub wr\u0119cz nie\u00admo\u017c\u00adli\u00adwy. W\u0142a\u00ad\u015bnie tutaj poja\u00adwia si\u0119 wk\u0142ad Zale\u00adskie\u00adgo-Ejgier\u00adda, kt\u00f3\u00adry wyko\u00adrzy\u00adstu\u00adj\u0105c zaawan\u00adso\u00adwa\u00adne narz\u0119\u00addzia che\u00admii kwan\u00adto\u00adwej, bada\u0142 hipo\u00adte\u00adtycz\u00adne struk\u00adtu\u00adry tlen\u00adk\u00f3w kryp\u00adto\u00adnu oraz ich sta\u00adbil\u00adno\u015b\u0107 w eks\u00adtre\u00admal\u00adnych warunkach.<\/p>\n\n\n\n

Klu\u00adczo\u00adwym ele\u00admen\u00adtem tych bada\u0144 jest zro\u00adzu\u00admie\u00adnie, jak zmie\u00adnia\u00adj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u00ad\u015bci\u00adwo\u00ad\u015bci ato\u00adm\u00f3w pod wp\u0142y\u00adwem wyso\u00adkie\u00adgo ci\u015bnie\u00adnia. W nor\u00admal\u00adnych warun\u00adkach atom kryp\u00adto\u00adnu ma zamkni\u0119\u00adt\u0105 pow\u0142o\u00adk\u0119 elek\u00adtro\u00adno\u00adw\u0105, co czy\u00adni go wyj\u0105t\u00adko\u00adwo sta\u00adbil\u00adnym i nie\u00adch\u0119t\u00adnym do two\u00adrze\u00adnia wi\u0105\u00adza\u0144. Jed\u00adnak gdy ci\u015bnie\u00adnie ro\u015bnie do war\u00adto\u00ad\u015bci rz\u0119\u00addu dzie\u00adsi\u0105\u00adtek czy setek giga\u00adpa\u00adska\u00adli \u2014 czy\u00adli takich, jakie panu\u00adj\u0105 we wn\u0119\u00adtrzach pla\u00adnet \u2014 elek\u00adtro\u00adny zosta\u00adj\u0105 \u201e\u015bci\u00ad\u015bni\u0119\u00adte\u201d, a odle\u00adg\u0142o\u00ad\u015bci mi\u0119\u00addzy ato\u00adma\u00admi dra\u00adma\u00adtycz\u00adnie male\u00adj\u0105. W takich warun\u00adkach zaczy\u00adna\u00adj\u0105 domi\u00adno\u00adwa\u0107 efek\u00adty, kt\u00f3\u00adre w zwy\u00adk\u0142ej che\u00admii s\u0105 pomi\u00adjal\u00adne: zmia\u00adny ener\u00adgii orbi\u00adtal\u00adnych, zwi\u0119k\u00adszo\u00adna pola\u00adry\u00adzo\u00adwal\u00adno\u015b\u0107 i wymu\u00adszo\u00adne nak\u0142a\u00adda\u00adnie si\u0119 chmur elek\u00adtro\u00adno\u00adwych. To w\u0142a\u00ad\u015bnie wte\u00addy kryp\u00adton mo\u017ce zosta\u0107 \u201ezmu\u00adszo\u00adny\u201d do wej\u00ad\u015bcia w reak\u00adcj\u0119 z tlenem.<\/p>\n\n\n\n

Obli\u00adcze\u00adnia wska\u00adzu\u00adj\u0105, \u017ce przy odpo\u00adwied\u00adnio wyso\u00adkim ci\u015bnie\u00adniu mog\u0105 powsta\u00adwa\u0107 sta\u00adbil\u00adne struk\u00adtu\u00adry typu KrO, w kt\u00f3\u00adrych kryp\u00adton nie jest ju\u017c bier\u00adnym obser\u00adwa\u00adto\u00adrem, lecz pe\u0142\u00adno\u00adpraw\u00adnym uczest\u00adni\u00adkiem wi\u0105\u00adza\u00adnia che\u00admicz\u00adne\u00adgo. Co szcze\u00adg\u00f3l\u00adnie inte\u00adre\u00adsu\u00adj\u0105\u00adce, nie s\u0105 to s\u0142a\u00adbe oddzia\u00ad\u0142y\u00adwa\u00adnia typu van der Waal\u00adsa, lecz wi\u0105\u00adza\u00adnia o wyra\u017a\u00adnym cha\u00adrak\u00adte\u00adrze che\u00admicz\u00adnym, wyni\u00adka\u00adj\u0105\u00adce z reor\u00adga\u00adni\u00adza\u00adcji elek\u00adtro\u00adn\u00f3w i zmia\u00adny ich ener\u00adgii. W pew\u00adnym sen\u00adsie jest to che\u00admia \u201ewymu\u00adszo\u00adna\u201d \u2014 uk\u0142ad wybie\u00adra nowe mini\u00admum ener\u00adge\u00adtycz\u00adne, kt\u00f3\u00adre w nor\u00admal\u00adnych warun\u00adkach by\u0142o\u00adby niedost\u0119pne.<\/p>\n\n\n

\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W szer\u00adszym uj\u0119\u00adciu bada\u00adnia nad tlen\u00adka\u00admi kryp\u00adto\u00adnu wpi\u00adsu\u00adj\u0105 si\u0119 w dyna\u00admicz\u00adnie roz\u00adwi\u00adja\u00adj\u0105\u00adc\u0105 si\u0119 dzie\u00addzi\u00adn\u0119 che\u00admii wyso\u00adkich ci\u015bnie\u0144, kt\u00f3\u00adra coraz cz\u0119\u00ad\u015bciej \u0142\u0105czy si\u0119 z fizy\u00adk\u0105 mate\u00adrii skon\u00adden\u00adso\u00adwa\u00adnej i pla\u00adne\u00adto\u00adlo\u00adgi\u0105. To w\u0142a\u00ad\u015bnie dzi\u0119\u00adki takim pra\u00adcom zaczy\u00adna\u00admy rozu\u00admie\u0107, jakie zwi\u0105z\u00adki mog\u0105 ist\u00adnie\u0107 g\u0142\u0119\u00adbo\u00adko we wn\u0119\u00adtrzach pla\u00adnet gazo\u00adwych lub lodo\u00adwych, gdzie warun\u00adki znacz\u00adnie odbie\u00adga\u00adj\u0105 od tych na powierzch\u00adni Zie\u00admi. Kryp\u00adton, dot\u0105d trak\u00adto\u00adwa\u00adny jako bier\u00adny sk\u0142ad\u00adnik atmos\u00adfer, mo\u017ce w takich \u015bro\u00addo\u00adwi\u00adskach uczest\u00adni\u00adczy\u0107 w two\u00adrze\u00adniu zupe\u0142\u00adnie nowych typ\u00f3w materii.<\/p>\n\n\n\n

Nar\u00adra\u00adcja ta dobrze odda\u00adje ducha wsp\u00f3\u0142\u00adcze\u00adsnej nauki popu\u00adlar\u00adnej, cz\u0119\u00adsto pod\u00adkre\u00ad\u015bla\u00adj\u0105\u00adcej, \u017ce naj\u00adwi\u0119k\u00adsze odkry\u00adcia rodz\u0105 si\u0119 na sty\u00adku dzie\u00addzin i w miej\u00adscach, gdzie intu\u00adicja zawo\u00addzi. Tak jak w przy\u00adpad\u00adku aku\u00admu\u00adla\u00adto\u00adr\u00f3w o\u0142o\u00adwio\u00adwych rela\u00adty\u00adwist\u00adka oka\u00adza\u00ad\u0142a si\u0119 nie\u00adocze\u00adki\u00adwa\u00adnym boha\u00adte\u00adrem, tak tutaj wyso\u00adkie ci\u015bnie\u00adnie \u201eo\u017cy\u00adwia\u201d jeden z naj\u00adbar\u00addziej pasyw\u00adnych pier\u00adwiast\u00adk\u00f3w uk\u0142a\u00addu okre\u00adso\u00adwe\u00adgo. Pra\u00adce Zale\u00adskie\u00adgo-Ejgierd poka\u00adzu\u00adj\u0105, \u017ce nawet w pozor\u00adnie zamkni\u0119\u00adtych roz\u00addzia\u00ad\u0142ach che\u00admii wci\u0105\u017c kry\u00adj\u0105 si\u0119 pyta\u00adnia, kt\u00f3\u00adre mog\u0105 zmie\u00adni\u0107 nasze rozu\u00admie\u00adnie mate\u00adrii \u2014 i \u017ce odpo\u00adwie\u00addzi na nie cz\u0119\u00adsto znaj\u00addu\u00adj\u0105 si\u0119 nie w labo\u00adra\u00adto\u00adrium, lecz naj\u00adpierw w pre\u00adcy\u00adzyj\u00adnych obli\u00adcze\u00adniach, kt\u00f3\u00adre wyprze\u00addza\u00adj\u0105 eksperyment.<\/p>\n\n\n\n

A na koniec war\u00adto doda\u0107, \u017ce nie wszy\u00adscy pod\u00adcho\u00addz\u0105 do takich wyni\u00adk\u00f3w z nale\u00ad\u017cy\u00adt\u0105 powa\u00adg\u0105. W nie\u00adkt\u00f3\u00adrych mniej for\u00admal\u00adnych roz\u00admo\u00adwach poja\u00adwia si\u0119 p\u00f3\u0142-\u017car\u00adto\u00adbli\u00adwa teza, \u017ce sko\u00adro kryp\u00adton jed\u00adnak \u201ereagu\u00adje\u201d i two\u00adrzy zwi\u0105z\u00adki, to mo\u017ce Zale\u00adski-Ejgierd i jego wsp\u00f3\u0142\u00adpra\u00adcow\u00adni\u00adcy s\u0105 o krok od odkry\u00adcia\u2026 kryp\u00adto\u00adni\u00adtu. Oczy\u00adwi\u00ad\u015bcie to tyl\u00adko nauko\u00adwy humor, ale trud\u00adno si\u0119 dzi\u00adwi\u0107 takim sko\u00adja\u00adrze\u00adniom \u2014 w ko\u0144\u00adcu wizja mate\u00adria\u00ad\u0142u zdol\u00adne\u00adgo os\u0142a\u00adbi\u0107 Super\u00adman od daw\u00adna pobu\u00addza wyobra\u017a\u00adni\u0119. Na szcz\u0119\u00ad\u015bcie (albo nie\u00adste\u00adty, zale\u017c\u00adnie od punk\u00adtu widze\u00adnia fan\u00f3w komik\u00ads\u00f3w) rze\u00adczy\u00adwi\u00adsto\u015b\u0107 pozo\u00adsta\u00adje bar\u00addziej sub\u00adtel\u00adna: zamiast bro\u00adni na super\u00adbo\u00adha\u00adte\u00adr\u00f3w dosta\u00adje\u00admy co\u015b znacz\u00adnie cie\u00adkaw\u00adsze\u00adgo \u2014 g\u0142\u0119b\u00adsze zro\u00adzu\u00admie\u00adnie natu\u00adry materii.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na pierw\u00adszy rzut oka kryp\u00adton nale\u00ad\u017cy do tych pier\u00adwiast\u00adk\u00f3w, kt\u00f3\u00adre wyda\u00adj\u0105 si\u0119 che\u00admicz\u00adnie \u201enud\u00adne\u201d. Jako gaz szla\u00adchet\u00adny, przez dzie\u00adsi\u0119\u00adcio\u00adle\u00adcia ucho\u00addzi\u0142 za prak\u00adtycz\u00adnie ca\u0142\u00adko\u00adwi\u00adcie obo\u00adj\u0119t\u00adny \u2014 atom, kt\u00f3\u00adry nie reagu\u00adje, nie two\u00adrzy zwi\u0105z\u00adk\u00f3w i po pro\u00adstu \u201ejest\u201d.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3276,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"wp_typography_post_enhancements_disabled":false,"footnotes":""},"categories":[16,17,65],"tags":[66],"class_list":["post-3265","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-chemia","category-fizyka","category-science","tag-chemia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3265","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3265"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3265\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3278,"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3265\/revisions\/3278"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3276"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3265"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3265"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/patryk.zaleski.com.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3265"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}